Ceisteanna ar Sonraíodh Uain Dóibh - Priority Questions
1. D'fhiafraigh Deputy Conor D. McGuinness den Minister for Rural and Community Development and the Gaeltacht cén stádas atá ag na pleananna teanga i ngach Limistéar Pleanála Gaeltachta agus Baile Seirbhíse Gaeltachta; agus cén obair atá ar siúl chun an chéad ghlúin eile pleananna a fhorbairt; agus an ndéanfaidh sé ráiteas ina thaobh. [68522/25]
View answerIs maith an áit í tosú ag uimhir a haon. Tá ceist atá agam don Aire Forbartha Tuaithe agus Pobail, agus Gaeltachta, an Teachta Calleary, mar gheall ar an stádas atá ag na pleananna teanga in gach limistéar pleanála Gaeltachta agus bailte seirbhíse Gaeltachta. Cén obair atá ar siúl chun an chéad ghlúin eile do phleananna a fhorbairt? An ndéanfaidh sé ráiteas ina thaobh sin agus i dtaobh na moille atá i gceist le cuid de na pleananna sin?
Gabhaim buíochas leis an Teachta as an gceist. Is é an sprioc atá leis an bpróiseas pleanála teanga ná an Ghaeilge a láidriú mar theanga phobail. Déantar é seo trí phleananna teanga a fheidhmiú i limistéir aitheanta a chuirfidh le húsáid na Gaeilge i réimsí áirithe sa phobal, mar shampla, sa teaghlach, i measc na hóige, sa chóras oideachais, san earnáil ghnó agus san earnáil phoiblí. Cuirtear tacaíocht ar fáil do na pobail leis na pleananna sin a chur i bhfeidhm agus fostaítear oifigigh phleanála teanga, OPT, le tabhairt faoin obair sin.
Ceadaítear maoiniú ar bhonn bliantúil do 29 ceanneagraíochta pleanála teanga leis na pleananna teanga atá faofa do 26 limistéar pleanála teanga, LPT, agus dhá bhaile seirbhíse Gaeltachta, BSG, a fheidhmiú faoi scáth Údarás na Gaeltachta. Mar chuid den mhaoiniú sin, ceadaítear do na ceanneagraíochtaí OPT amháin, nó beirt i gcásanna áirithe, a fhostú. Faoi láthair, tá ceadanna in áit le 35 OPT a fhostú sna 26 LPT agus dhá BSG.
Faoi scáth Fhoras na Gaeilge, tá seacht mbaile seirbhíse Gaeltachta taobh amuigh den Ghaeltacht agus trí líonra Gaeilge ag feidhmiú. Anuas air sin, tá feidhmiú dhá líonra Gaeilge neamhreachtúil á mhaoiniú ag Foras na Gaeilge ar an taobh ó thuaidh den Teorainn, is iad sin, Carn Tóchair agus iarthar Bhéal Feirste.
Tá ról lárnach ag na hoifigigh phleanála teanga sa phróiseas pleanála teanga. Tá na hoifigigh phleanála teanga fostaithe ag na ceanneagraíochtaí éagsúla, ní hamháin sa limistéir phleanála teanga Ghaeltachta ach i mbailte seirbhíse Gaeltachta agus líonraí Gaeilge araon. Is iad na hoifigigh phleanála teanga atá freagrach as cur i bhfeidhm bhearta an phlean teanga faoina gcúram. Cuireann siad an Ghaeilge chun cinn, eagraíonn siad imeachtaí cultúrtha, cuireann siad acmhainní agus tacaíochtaí ar fáil d'fhoghlaimeoirí, agus bíonn siad rannpháirteach leis an bpobal agus na heagraíochtaí Gaeilge a bhíonn ag obair sna ceantair phleanála teanga.
Tá sé i gceist go mbeidh na pleananna atá in éag cheana féin nó a bheidh ag dul in éag idir seo agus deireadh 2025 bailí go deireadh na bliana 2027 nó go dtí go n-aontófar pleananna nua, cibé acu is luaithe. Beidh aon phlean a théann in éag tar éis an 31 Nollaig 2025 bailí go ceann bhliain tar éis dó dul in éag nó go dtí go n-aontófar plean nua, cibé acu is luaithe.
Gabhaim buíochas leis an Aire as an gcuid sin dá fhreagra. Tá dea-obair ar bun ag na hoifigigh phleanála teanga agus na ceanneagraíochtaí. Bhí mé féin mar oifigeach pleanála teanga i nGaeltacht na nDéise tráth dá raibh. Feictear go bhfuil fás ag teacht ar líon na gcainteoirí Gaeilge laethúla i go leor limistéar pleanála teanga. Tá líon na nGaeltachtaí a bhfuil fás ag teacht orthu ag dul in airde de réir an daonáirimh is déanaí, ach tá moill i Roinn an Aire agus sa chóras. Tá ocht bplean tagtha chun deiridh. Tá plean amháin críochnaithe le trí bliana agus tá síneadh ama curtha leis. Ní fheictear go bhfuil aon dul chun cinn i dtaobh na bpleananna nua a fhorbairt. Tá seacht gcinn sa bhreis ag teacht chun deiridh i mbliana, rud a chiallaíonn go mbeidh 15 plean teanga as feidhm ag deireadh na bliana seo. Caithfidh muid an ghlúin nua de phleananna nua a chur i gcrích gan a thuilleadh moille. Bhí a fhios againn go maireann na pleananna seo seacht mbliana agus go raibh deireadh ag teacht leo. Ba cheart go ndéanfaí an obair seo cheana féin. Tá mé ag impí ar an Aire dul i ngleic leis an bhfadhb seo agus an mhoill a sheachaint.
Tá brón orm nach raibh seans agam mo bhuíochas a ghabháil leis an Teachta as a chuid oibre mar oifigeach pleanála teanga. Mar a dúirt mé, tá sé i gceist go mbeidh na pleananna atá in éag cheana féin, nó iad siúd a bheidh ag dul in éag idir seo agus deireadh na bliana seo, bailí go deireadh na bliana 2027 nó go dtí go n-aontófar pleananna nua, cibé acu is luaithe. Beidh aon phlean a théann in éag tar éis dheireadh mhí na Nollag 2025 bailí go ceann dhá bhliain tar éis dó dul in éag nó go dtí go n-aontófar plean nua, cibé acu is luaithe. Tuigim go bhfuil moill ann agus tá muid ag dul i ngleic leis an moill sin. Beidh €3 milliún bhreise sa bhuiséad le haghaidh an phróisis pleanála in 2026. Tá mé ag obair le hoifigigh na Roinne ar an moill agus bhí cruinniú ag oifigigh mo Roinne ar thaobh Oireachtas na Samhna i mBéal Feirste leis na hoifigigh phleanála teanga chun cúrsaí a phlé, idir cúrsaí buiséid agus eile.
Gabhaim buíochas leis an Aire as é sin a admháil agus an obair atá ag dul ar aghaidh. Creidim go bhfuil obair ag dul ar aghaidh sa Roinn le dul i ngleic leis seo. I ndáiríre, ní rud maith é go bhfuil muid sa riocht seo. Ba cheart go seachnófaí é seo tamall ó shín. Caithfimid a admháil chomh maith go bhfuil fadhbanna le héiginnteacht. Tá sé go maith go bhfuil na pleananna chun a bheith sínte go dtí deireadh 2027 agus go mbeidh siad fós bailí agus a leithéid, ach caithfimid tuiscint go bhfuil difríocht idir an stádas agus an riocht ina bhfuil na ceantair Ghaeltachta ar an talamh anois i gcomparáid le seacht mbliana ó shín. Tá rudaí tar éis athrú. Tá an ghéarchéim tithíochta, mar is eol don Aire, tar éis dul in olcas ó shin, mar shampla. Tá éiginnteacht ann i gcomhar na noifigeach phleanála teanga. Tá sé deacair do na ceanneagraíochtaí iad a chóiméad ina gcuid post nó iad a earcú chun na poist a líonadh. Anuas air sin, i dtaobh chúrsaí tithíochta de, tá Conradh na Gaeilge agus grúpaí eile nach é ag iarraidh go mbeadh straitéis daonra agus tithíochta i ngach limistéir phleanála teanga. Ba cheart go mbeadh sé sin fite fuaite leis na pleananna teanga. Ba cheart go mbeadh an dá rud ag dul ar aghaidh ag an am céanna le chéile leis an taithí agus eolas céanna ag dul isteach sa straitéis agus phlean.
Mar a dúirt mé sa fhreagra, tá an t-uafás oibre ar siúl ag na hoifigigh phleanála teanga. Baineann cuid den scéal agus fuinnimh atá sa teanga lena gcuid oibre. Tá siad an-láidir sa scéal sin. Tuigim go mór an brú atá orthu agus ar na ceanneagraíochtaí, ach tá muid ag foghlaim agus muid ag cur an clár seo ar siúl sa tír. As an bhfoghlaim agus an cleachtadh sin, beimid in ann rudaí a dhéanamh níos fearr. Tuigim an brú atá ar na hoifigigh phleanála teanga agus na ceanneagraíochtaí, go háirithe ó thaobh oifigigh pleanála teanga a chóiméad. Tuigim freisin na fadhbanna atá ann ó thaobh tithíochta de. Tá siad go léir ceangailte agus tá sé tábhachtach go bhfuil tuiscint ar an gceangal sin, ní hamháin ag mo Roinn – cé go bhfuil sé sin tábhachtach – ach ag Ranna eile, lena n-áirítear na Ranna oideachais agus tithíochta. Beimid ag plé na gcleachtaí ón athbhreithniú le hAirí eile, ní hamháin i mo Roinn féin. Tá suim mhór agam sa phróiseas seo. Tá suim mhór agam cleachtaí a fhoghlaim as an obair atá déanta go dtí seo agus leanúint ar aghaidh leis na hoifigigh phleanála teanga, na ceanneagraíochtaí agus ceanneagraíochtaí breise freisin.
2. Deputy Mark Wall asked the Minister for Rural and Community Development and the Gaeltacht if budget 2026 allocated any additional funding to the senior alerts scheme; if so, if this includes an expanded list of equipment such as assistive technology; and if he will make a statement on the matter. [68382/25]
View answerGiven the importance of the seniors alert scheme to so many people, will the Minister of State confirm whether budget 2026 has allocated any additional funding to it, and if so, whether that includes an expanded list of equipment, such as assistive technology?
I thank the Deputy for his very important question and ongoing commitment to this particular area. When we were in the Seanad together, he raised this on many occasions. As he knows, our Department is responsible for the seniors alert scheme, which encourages community support for older people through the provision of personal monitored alarms to enable them to live securely in their homes with confidence, independence and peace of mind. Funding is available under the scheme for the purchase, by a registered community-based organisation, of a personal alarm or pendant. Since the scheme was launched in 2015, 156,488 participants have been approved for the alarms, including over 15,000 this year, and since 2015, 4,819 people from Kildare have availed of the scheme.
My Department is reviewing all aspects of the seniors alert scheme, including the technology and services available, and I hope to launch a new iteration of the scheme in 2026. Any new iteration of the scheme will take into account the learnings from recent weather events - we heard this morning about Storm Éowyn being the most googled term this year - and will also have regard to modern technological advancements to ensure the most reliable, robust devices available are procured.
The budget for 2025 is €3.2 million and this allocation has been maintained for next year, with additional funding allocated as necessary from the Dormant Accounts Fund. As the Deputy knows, the seniors alert scheme is a demand-led scheme and to date everybody who has applied to the scheme and meets the eligibility criteria has been approved. We and our officials in the Department will continue to monitor funding to ensure all eligible applicants can avail of the scheme.
I thank the Minister of State very much for his reply.
We are all aware of the importance of the seniors alert scheme. It has been a life-saving scheme for many people, not just in rural communities but also in urban areas. I am glad to hear that so many people have taken it up since it was launched in 2015, and that the Department is launching a new scheme in 2026.
In launching the new scheme in 2026, has the Department looked at those technologies we were asking about? The Minister of State mentioned weather alerts and so on. Unfortunately, much of that is dependent on electricity, and there have been outages. For older people in particular, when there is an outage and the electricity is gone, they have no contact with the outside world. That is where modern technologies need to play their part.
An important aspect of the scheme is the house alarm, which would give people security. The pendant is great, but it is about deterring those who might want to enter a house for illegal activity. A house alarm would benefit many people, particularly in rural areas.
The Deputy raises a pertinent point. The Department and its officials, in the review, are very conscious of new technological advances. However, the review will provide an opportunity to consider not just technological advancements but how to broaden the reach of the scheme to more vulnerable and older people. I will give the Deputy a flavour of it. The review has seen engagement with Pobal, telecoms operators, technology consultants and representative bodies for older people. In addition, on the Deputy’s point concerning the storm’s effect on electricity and broadband, the Minister, Deputy O'Donovan, has been in consultation with Eir and ComReg on the replacement of the copper networks with fibre, which is another important part.
The one thing we want to do is keep the scheme broad and open. We must be conscious that we cannot do anything that, as the Deputy said, would regress the scheme or create uncertainty. There is an impact due to the broadening of technology. We have to work to make sure we do not negate the scheme for the people who require it more than anybody else.
I totally agree. This has been a great scheme. I thank the Government for the allocations to date. When I was a councillor in Kildare, we looked at other schemes. One of those was a public light or a light outside the door for people in rural areas, and we gave some funding from the LPT towards that. It was very beneficial. That is the type of scheme I would like to see included under the seniors alert scheme to ensure that older people, particularly in rural but also in urban areas, have that bit of security, whether it is a light, an alarm or assistive technology. We should keep our minds open, as the Minister of State said. Many schemes are being administered by local authorities, including in Kildare. They have benefited so many people, whether it is the house alarm or the additional light outside the door so they can see who is out there. The scheme really has been beneficial. Indeed, it has been life-saving for many people. Given the open mind that the Government has, I hope it can look at other schemes and other areas to ensure that older people have the quality of life they deserve, and that they all should have in their golden years.
I will take the Deputy’s point back, including the example he raised. What we envisage is that the scheme will take into account the use of modern technology to ensure that people who are vulnerable or older and require the alarm are not left isolated on regular days, or on extreme weather days where power and communications are down. An extensive consultative process is ongoing with the representative groups.
There is a potential impact given the replacement of the copper infrastructure, which is going to happen because it has to. We will have to phase that out, along with the use of remaining legacy devices. What we want to do, and are committed to doing as part of the review, is ensure that we include new technologies and broaden the target demographic, while ensuring there will be no negative impact due to what we do. The next iteration of the scheme will take into account the new advancements in technology and ensure that people who require the seniors alert alarm will have it. In particular, as the Minister, Deputy Calleary, and I have discussed, it is important that during extreme weather events, people will not be isolated in their own homes.
3. D'fhiafraigh Deputy Aengus Ó Snodaigh den Minister for Rural and Community Development and the Gaeltacht an bhfuil sé i gceist aige aon deontais a chur ar fáil arís de réir Acht na dTithe (Gaeltacht) (Leasú), 2001 chun dul i ngleic leis an ngéarchéim tithíochta; agus an bhfuil sé tar éis an chumhacht seo a phlé leis an Aire Tithíochta, Rialtais Áitiúil agus Oidhreachta. [68523/25]
View answerFaoi Acht na dTithe (Gaeltacht) (Leasú), 2001, tá cumhachtaí ar leith ag an Aire. An bhfuil sé sásta na cumhachtaí sin a úsáid? An bhfuil sé tar éis a bheith i dteagmháil leis an Aire tithíochta chun go mbeidh sé ar an eolas faoi na cumhachtaí seo agus gur féidir leis an Aire deontais ar leith a thabhairt do dhaoine atá ag iarraidh a bheith ina gcónaí sa Ghaeltacht?
Tuigim go maith na dúshláin atá ann i gceantair Ghaeltachta tithíocht a chur ar fáil ar phraghas réasúnta do dhaoine áitiúla. Is dúshlán é seo a ghabhann níos leithne ná an Ghaeltacht féin ach tuigim go mór an brú atá ar cheantair Ghaeltachta. Agus é sin ráite, níl sé i gceist ag mo Roinn ag an bpointe seo na scéimeanna tithíochta faoi Achtanna na dTithe (Gaeltachta), a cuireadh ar athló roinnt blianta ó shin, a thabhairt ar ais. Ó cuireadh na scéimeanna sin ar athló, tá scéimeanna eile bunaithe ag an Rialtas le tacú leo siúd atá ag iarraidh tithe a cheannach nó a thógáil. Mar go bhfuil na tacaíochtaí atá ar fáil faoi na scéimeanna nua seo níos flaithiúla ó thaobh airgid de ná na scéimeanna tithíochta faoi Achtanna na dTithe (Gaeltachta), is é tuairim mheáite mo Roinne nach bhfuil gá iad a athsheoladh ag an bpointe seo.
Tá an méid atá geallta i bplean tithíochta an Rialtais don Ghaeltacht soiléir. Anuas ar na scéimeanna tacaíochta náisiúnta a bheidh ar fáil don phobal i gcoitinne, tá sé geallta go bhfoilseofar ráiteas náisiúnta pleanála don Ghaeltacht sa chéad leath de 2027 agus go n-oibreoidh Údarás na Gaeltachta i gcomhar le hUisce Éireann agus na húdaráis áitiúla chun na féidearthachtaí a bhaineann le suíomhanna seirbhísithe a bheadh feiliúnach do thithíocht a fhiosrú. Anuas air sin, tabharfaidh an Bille um Údarás na Gaeltachta (Leasú), 2024 cumhachtaí nua d'Údarás na Gaeltachta talamh a chur ar fáil ó phunann maoine na heagraíochta le haghaidh tithíochta do chainteoirí Gaeilge i gceantair Ghaeltachta.
Ó thaobh lóistín turasóireachta gearrthéarmach de, cuirfidh an Bille um ligean gearrthéarmach agus turasóireacht bonn reachtúil ar chóras nua clárúcháin le haghaidh ligean gearrthéarmach in Éirinn. Ní dhéanfaidh an Bille seo aon athrú ar na riachtanais phleanála atá ann cheana féin le haghaidh ligean gearrthéarmach in Éirinn, ach cabhróidh sé leis na húdaráis áitiúla na riachtanais phleanála atá ann cheana a chur i bhfeidhm ar bhonn níos éifeachtaí. Cabhróidh an Bille seo chomh maith le soiléireacht a thabhairt faoin gcuid seo de thionscal na turasóireachta agus chun a chinntiú go bhfuil sé ag feidhmiú ar bhonn inbhuanaithe.
Is é an fáth gur luaigh mé Acht na dTithe (Gaeltachta) ná go n-aithníonn an chuid is mó de dhaoine gur cás ar leith í an Ghaeltacht, cé go bhfuil an chuid eile den tír i ngéarchéim thithíochta freisin. Muna bhfuil tithe ar fáil do lánúineacha agus daoine áitiúla chun cónaí iontu, ní bheidh an Ghaeltacht ann amach anseo agus ní féidir rud mar sin a atógáil in aon bhealach ceart. In 2009, tugadh €2 milliún i ndeontais faoin Acht seo. Tá sé ann agus is féidir é a dhéanamh. Dá réir, is féidir ceist eisceachtúil a dhéanamh den Ghaeilge agus cuidiú le lánúineacha atá ag triail le tithe a fháil. Ní féidir leo tithe a fháil mar níl siad ar díol. B'fhéidir go bhfuil siad á ligean ar Airbnb. Tá cás ar leith anseo. Is é seo an bealach chun infheistíocht a dhéanamh go tapa. Aithním an méid atá ag tarlú ach tá sé ag tarlú go an-mhall.
Ar an gcéad dul síos, is é seo an fáth go bhfuil an Bille nua faoi ligean tithíochta gearrthéarmach chomh tábhachtach is atá sé. Beidh treoirlínte ag na húdaráis áitiúla. Aontaím leis an Teachta go bhfuil brú ní hamháin ar chúrsaí tithíochta sa Ghaeltacht, ach ar an teanga. Táimid ag obair ar a lán rudaí ach níl sé simplí. Caithfimid a admháil nach bhfuil sé simplí. Táim ag bualadh leis an údarás chun obair leis maidir leis an talamh atá aige ag an bpointe seo agus chun a fháil amach an bhfuil an talamh sin ullamh le haghaidh tithíocht, ní hamháin ó thaobh seirbhísí ach ó thaobh pleanála freisin. Beidh muid ag déanamh na hoibre sin leis an údarás. Tá ról mór ag na húdaráis áitiúla, na comhairlí contae, maidir leis seo freisin. Tá mé tar éis cúpla cruinniú a bheith agam le príomhfheidhmeannaigh na gcomhairlí contae sin. Beidh cruinniú eile agam i mí Eanáir chun brú a chur orthu, mar údaráis áitiúla pleanála, chun obair a dhéanamh ar an bpíosa seo. Tá na Gaeltachtaí atá i limistéir na n-údarás áitiúil sin thar a bheith tábhachtach. Caithfidh na húdaráis áitiúla, na comhairlí contae, an tábhacht sin a thuiscint. Ag an bpointe seo, tá deis leis an athbhreithniú maidir le rezoning atá ar siúl ag an bpointe seo.
Tá súil agam go dtapóidh siad an deis sin.
Cloisim cad atá á rá ag an Aire ach tá frustrachas ar mhuintir na Gaeltachta toisc go raibh siad ag siúl le treoirlínte pleanála Gaeltachta. Tá na treoirlínte sin tar éis bás a fháil. Tá an tAire ag caint faoi ráiteas anois a thiocfaidh agus a bheidh ag dul amach go comhairliúchán. Tá sé ag caint faoi bhlianta eile. Is an rud céanna é faoi Bhille Údarás na Gaeltachta. Níl sé rite so níl na cumhachtaí sin ag an údarás faoi láthair. Táimid fós ag fanacht air teacht ar ais le go gcríochnóimid iad. Nílimid ag iarraidh go mbeadh aon mhoill air. Tá gá go mbeadh na rudaí seo ag tarlú anois mar is é seo an áit atá an fhadhb. An fáth go bhfuil mé ag cur na ceiste faoin Acht ar leith seo ná gur bealach tapa é seo fad is atáimid ag fanacht ar na céimeanna eile. Mura dtarlaíonn sé sin, beidh sáinn ann. Beidh BÁNÚ, an eagraíocht atá ag tabhairt tacaíochta do cheantair Ghaeltachta maidir le tithíocht, ag éirí níos mó. Tá an ceart ag an Aire go bhfuil ról ag na comhairlí contae. Ach anois láithreach, cá bhfuil Bille Údarás na Gaeltachta? Cá bhfuil na cumhachtaí? Cá bhfuil an gníomh chun déileáil leis an gceist éigeandála seo ó thaobh na Gaeltachta anois láithreach?
Beimid ar ais ag an mBille go luath san earrach. Roimh an mBille sin, tá mé ag obair leis an údarás. Níl mé i mo shuí ansin. Tá mé ag obair chun go mbeidh tuiscint idir mé féin agus an t-údarás faoi stádas pleanála na talún atá aige i ngach chuid den Ghaeltacht. Níl aon fhadhb agam cumhachtaí a thabhairt don údarás don talamh atá aige ag an bpointe seo ach tá sé tábhachtach go dtuigfimid céard é stádas na talún sin ag an bpointe seo agus cén athruithe atá déanta. Níl aon phointe cumhacht a thabhairt don údarás murar féidir leis an chumhacht sin a úsáid mar gheall ar chúrsaí pleanála nó aon rialachán a bheidh ar an talamh sin. Táim sásta é sin a phlé leis an Teachta Ó Snodaigh nó leis an Teachta McGuinness i rith mí Eanáir chun go mbeidh tuiscint ar an sórt treo ina bhfuilimid ag dul.
4. Deputy Brian Stanley asked the Minister for Rural and Community Development and the Gaeltacht if he will consider granting funding to homecoming festivals in various locations in the country in the interest of promoting tourism and increasing investment in rural areas; and if he will make a statement on the matter. [67914/25]
View answerWill the Minister consider granting funding to homecoming festivals in various locations in the country to promote tourism and increase investment, particularly in rural areas? What is his opinion on this? What supports can be provided?
I thank the Deputy for his question. My Department implements a wide range of schemes and supports that are available to community organisations and groups across the country. While my Department does not have a scheme specifically for community or homecoming festivals, there may be an avenue of support under the LEADER programme or potentially the local enhancement programme.
In respect of the LEADER programme, in line with the programme for Government, LEADER has a strong focus on rural tourism and funding has been made available under the programme for festivals and local tourism initiatives. For example, I am sure the Deputy will be well aware of the Old Fort Quarter festival, which has been run very successfully in Portlaoise in recent years. That has received funding from LEADER.
In order for a project to be eligible for LEADER funding, the proposed activity must be compatible with the actions outlined in the approved LEADER local development strategy and comply with the EU regulations and operating rules. The programme is administered by the local action groups, LAGs, across the country. Prospective applicants organising festivals should contact their relevant LAG.
Moving to the local enhancement programme, which is run by the Minister of State, Deputy Buttimer, and me, this programme provides small capital grants to community and voluntary groups to improve facilities or purchase equipment. This may support groups that help run local festivals. We are finalising local enhancement programme for 2026 and will announce details of the new programme imminently.
What the Minister said in the last couple of sentences, in relation to finalising plans for 2026, is timely. This is a great way of improving tourism and visitor numbers. As we all know, tourism figures are down this year and there are various reasons for that. Some of it is due to high prices being charged by some hotels and over-pricing, and the industry has to take that on board. The first homecoming festival was organised in Laois this year and it was a huge success. It took place on 4, 5 and 6 September. A lot of voluntary work and commitment go into these festivals and it is an area we need to target in terms of economic and tourism benefits. It also has community and family benefits, because people who had not seen each other for 50 years, in some cases, met again for the first time. The route to securing funding needs to be simplified. I take on board the point about the LEADER programme but it tends to be set. There are a lot of calls on it. A separate stream of funding needs to be made available for this.
I absolutely appreciate the role of any festival or gathering in any rural community. That is why we support the rural shows to the extent of €1 million right across the country, with over 130 of them. Fáilte Ireland, which is the predominant domestic tourism development agency, has a range of schemes in place for supporting local festivals and local community events, as do the local authorities. As I said, the LEADER programme supports festivals. There is one in Portlaoise and others in Ballinakill, Cullahill and Spink, across the Deputy's county. The LEADER programme has a very good track record of supporting festivals across County Laois. I know there are a number of local authorities around the country that provide current funding for festivals in local areas as well.
We are more than happy to assist with capital funding through the LEADER programme, but given the existing level of support through Fáilte Ireland and other organisations, I have no plans to look at this proposal further at this point.
I thank the Minister for his reply. I acknowledge the support given to the Old Fort Quarter festival and other projects in County Laois through the LEADER fund and I accept that. The key thing is that sometimes the information on what is available and where it can be accessed is unclear. I know some bureaucracy is necessary and it is important that money be accounted for properly and that things be done the right way. However, we need to try to streamline this. There can be a multitude of places to go to for funding but sometimes there is a fog in that regard. It needs to be kept very simple and straightforward. Maybe there could be something from the Department to state what is available. The Minister mentioned a number of avenues. Information is key for local communities to find out where to go for this.
Absolutely. We did try to provide that information, but that feedback is coming back to me quite often, so we will consider a one-stop shop for that information. I acknowledge that it is predominantly volunteers who organise these festivals. These are people who are very busy elsewhere in their lives and are probably involved in multiple other organisations in their communities at the same time. We will try to ensure we have a one-stop shop to provide the information.
I wish to bring the attention of every Deputy here this morning to the fact we are finalising the current consultation on Our Rural Future, which is our scaffolding document for rural policy. The final date for submissions is 12 December, which is tomorrow week, and I encourage all Deputies to look at the current draft and to input into that review. If there are suggestions or proposals similar to those the Deputy has, every Deputy should try to make those and we will incorporate the views of Oireachtas Members into the document. It is the scaffolding document on which we will build projects and funding programmes over the next five years.
6. D'fhiafraigh Deputy Barry Heneghan den Minister for Rural and Community Development and the Gaeltacht , cé go bhfuil sé le moladh as an ardú suntasach a baineadh amach i mBuiséad 2026 don Ghaeilge agus don Ghaeltacht, an bhfuil socrú déanta i dtaobh an €2 mhilliúin a gealladh a thabhairt d’Fhoras na Gaeilge ón 1 Eanáir 2026; agus mura bhfuil, i bhfianaise na bhfadhbanna struchtúrtha a bhaineann le maoiniú an Fhorais, an bhfuil réiteach eile socraithe aige maidir leis an airgead sin a dháileadh ar ghrúpaí pobail ón 1 Eanáir 2026; agus an ndéanfaidh sé ráiteas ina thaobh. [68856/25]
View answerCuirim ceist faoi fhorbairt an phobal Gaeltachta. Cé go bhfuil an tAire le moladh as an ardú suntasach a baineadh amach i mbuiséad 2026 don Ghaeilge agus don Ghaeltacht, an bhfuil socrú déanta i dtaobh an €2 mhilliún a gealladh d’Fhoras na Gaeilge?
Gabhaim buíochas leis an Teachta. Tabharfaidh mé seans dó a breath a fháil. Is í an Chomhairle Aireachta Thuaidh-Theas a cheadaíonn buiséid bhliantúla na gComhlachtaí Forfheidhmithe Thuaidh Theas, an Foras Teanga san áireamh. Cuireann Rialtas na hÉireann 75% de bhuiséad Fhoras na Gaeilge ar fáil agus tagann an 25% eile ó Fheidhmeannas Thuaisceart Éireann, de réir an chóimheas maoinithe a aontaíodh nuair a bunaíodh an Foras Teanga.
D'fhreastail mé ar chruinniú de chuid an Chomhairle Aireachta Thuaidh-Theas i gCampas Síochána Mhuineacháin inné, an 3 Nollaig, inar aontaíodh pleananna gnó agus buiséid 2026 d'Fhoras na Gaeilge agus do Ghníomhaireacht na hUltaise. Mar thoradh air seo, cuirfear maoiniú comhaontaithe de €20 milliún ar fáil d'Fhoras na Gaeilge agus do Ghníomhaireacht na hUltaise in 2026. Anuas air seo, cuimsítear sna pleananna gnó go mbeidh maoiniú imfhálaithe á chur ar fáil ag mo Roinn don fhoras agus don ghníomhaireacht le cláir agus gníomhaíochtaí ar leith a reachtáil in 2026. Cuimsíonn sé seo an maoiniú breise a fuair mé mar chuid de bhuiséad 2026.
Tá áthas orm a fhógairt go n-ardófar maoiniú chlár na leabhar Gaeilge go €2 milliún in 2026, an leibhéal is airde riamh. Chomh maith leis sin, cuirfear maoiniú breise os cionn €2 milliún ar fáil do chláir agus do ghníomhaíochtaí eile Fhoras na Gaeilge in 2026. Cuirfear €200,000 ar fáil do Ghníomhaireacht na hUltaise do thograí bainteach le gníomhaíochtaí ar leith i gContaetha Dhún na nGall, Mhuineacháin agus an Chabháin, agus níos faide ó dheas de réir a chéile. Tabharfaidh sé seo ar fad cinnteacht don bhForas Teanga agus do na heagraíochta agus grúpaí pobail ar fud an oileáin a bhaineann tairbhe as na scéimeanna tacaíochta agus maoinithe a chuirtear ar fáil.
Gabhaim buíochas leis an Aire. Tá sé go deas é sin a cloisteáil. Maidir leis an maoiniú le haghaidh Foras na Gaeilge, ba mhaith liom míle buíochas a ghabháil ar son mo Dháilcheantar agus ar son muintir na Gaeltachta. Bhí mé ag caint le hionadaithe agus tá siad an-bhuíoch. An féidir leis an Aire an €2 milliún atá beartaithe d’Fhoras na Gaeilge ó mhí Eanáir ar aghaidh a mhíniú? Can this funding be channelled directly through Foras na Gaeilge from that date? What interim or alternative solution has been designed so that community groups do not lose time or opportunities?
Tá muinín agam anois mar gheall ar an airgead breise. Níl aon chúis ann go gcaillfeadh aon ghrúpa am nó airgead. Bhí mé soiléir le m’oifigigh agus leis an bhforas nach raibh mé ag iarraidh go mbeimid san áit céanna a raibh siad sa tréimhse dheireanach. Mar a dúirt mé sa fhreagra, tá cinnteacht ag Foras na Gaeilge faoin airgead breise atá acu le caitheamh ar ghrúpaí agus eagraíochtaí Gaeilge. Leis an gcinnteacht sin, beidh bord an fhorais in ann plean gníomhaíochta agus plean gnó a aontú leis na heagraíochtaí. Mar gheall ar an airgead breise, ní bheidh aon ghá leis na fadhbanna a bhí againn i rith na bliana. Tuigim, i ndiaidh na comhráite a bhí agam le príomhfheidhmeannach an fhorais agus le cathaoirleach bhord an fhorais inné go bhfuil siad ag ullmhú agus ag caint leis na heagraíochtaí Gaeilge. Tá oifigigh mo Roinne ag caint leo freisin. Tá muinín agam go mbeidh bliain fhada agus láidir ag an bhforas agus, go háirithe, ag na heagraíochtaí faoi stiúradh an fhorais.
Ní raibh mé ag an gcruinniú sin; bhí mé ag cruinniú eile. Táim fíorbhuíoch as an €2 milliún sin d’Fhoras na Gaeilge. Bhí mé ag caint le hionadaithe aréir nuair a chuir an tAire an fógra amach. Gabhaim buíochas leis as sin. Agus muid ag caint mar gheall ar an nGaeilge agus Foras na Gaeilge, ba mhaith liom ceist eile atá ag goilliúint ar phobal mo dháilcheantar a ardú. B'fhéidir nach bhfuil an tAire in ann caint faoi. Tá mé ag caint faoi deighilt a dhéanamh idir an bhéalscrúdú agus ceist na gramadaí. Tá go leor daoine i mBaile Átha Cliath atá líofa sa Ghaeilge nach bhfuil in ann aon rud a chur ar pháipéar. An bhfuil éinne sa Roinn oideachais ag smaoineamh mar gheall ar an nGaeilge mar ábhar scoile a roinnt idir an bhéalscrúdú agus an ghramadach?
Ní hé sin mo chúram. Baineann sé leis an Aire oideachais agus an Roinn oideachais.
Tuigim é sin.
Fad is atáimid ag caint faoi, tá sé tábhachtach a rá go bhfuil Gaeilge ag gach duine sa tír seo. Ba cheart go mbeimid in ann í a úsáid gan ghearán. Tá sé tábhachtach go mbeadh muinín ag daoine a gcuid Gaeilge a úsáid gan daoine a bheith ag magadh fúthu. Tá sí againn. Ba cheart go dtabharfadh daoine a bhfuil Gaeilge líofa acu seans do dhaoine nach bhfuil chomh líofa céanna a gcuid Gaeilge a úsáid agus a labhairt. Tá sé tábhachtach go gcuirfimid béim ar an nGaeilge ó bhéal. Is é sin ceann de na cúiseanna go bhfuil cúrsaí ag éirí chomh láidir i dtaca leis an nGaeilge anois. Anseo i mBaile Átha Cliath tá Gaeilge 365 againn, ar bhunaigh Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath. Tá sé mar sprioc ag an gclár iontach seo cabhrú leis na húdaráis áitiúla seirbhísí a chur ar fáil trí Ghaeilge. Guím gach rath ar Gaeilge 365.
